Na artykuł dotyczący historii Leska do naszej redakcji wpłynęły dwa listy, z których wynika, że nasi Czytelnicy interesują się tym, co piszemy. Drukujemy oba, choć zdajemy sobie sprawę, że obydwaj Panowie korzystali z tych samych źródeł, szukając odpowiedzi. Jeden jest bardziej rozbudowany faktograficznie, a w każdym widać tę iskrę, która każe szukać.
Dziękujemy autorom i zapraszamy do kolejnych dyskusji.
Redakcja "Echa Bieszczadów"
Szwedzi w Lesku
W artykule "Wydobyte ze starej skrzyni" ("Echa Bieszczadów nr 10), wystąpiła wątpliwość odnośnie daty wkroczenia wojsk szwedzkich do Leska. Według informacji zamieszczonej w Liber copulatorum cerkwi leskiej t. II str.6, jak również w notatce p. Anny Sapeckiej jest to data 1701 rok. Ta data jest błędna.
Wedle ustaleń historyków Szwedzi dwukrotnie przebywali w Lesku w roku 1702 i 1704. Obie te daty związane są z toczącą się wówczas wielką wojną północną (1700-1721). W 1699 r. z inicjatywy cara Piotra I i Augusta II (elektora saskiego i króla Polski) powstała Liga Północna, która miała na celu rozgromienie i podział imperium szwedzkiego. August II myślał o zagarnięciu Inflant (zobowiązywały go do tego pacta conwenta zaprzysiężone podczas elekcji na króla Polski), Piotr I marzył o Ingrii i Estonii, Dania o Holsztynie i Skanii, a Brandenburgia chciała włączyć do swojego państwa Pomorze ze Szczecinem. Osiemnastoletni wówczas król Szwecji Karol XII ostudził szybko zapędy swoich przeciwników. W sierpniu 1700 r. zmusił do kapitulacji i podpisania upokarzającego pokoju w Travendel Danię. W październiku wyprawił się do Estonii. Młody król miał powrócić do Szwecji dopiero po 15 latach. W bitwie nad Narwą 30 listopada 1700 r pokonał wojska rosyjskie i wkroczył do Kurlandii. W ten sposób bezpośrednio zagroził Rzeczpospolitej, która do tej pory nie brała udziału w działaniach wojennych. Od czasów elekcji w 1697 r. sytuacja Rzeczpospolitej była skomplikowana. Na Litwie trwała wojna domowa. Pokonani w tej wojnie Sapiehowie uciekli pod protekcję Karola XII. Przeciwnicy Sapiehów związali się z Rosją. Karol XII w sierpniu 1701 r. (notka z kroniki cerkiewnej podaje, że wojska szwedzkie już wtedy powinny być w Lesku), przesłał list do władz polskich, domagając się detronizacji Augusta II i przystąpienia di sojuszu przeciw Rosji. Próby powstrzymania króla szwedzkiego okazały się bezowocne. W maju 1702 r. Szwedzi zajęli Warszawę, 19 lipca wojska sasko-polskie zostały pokonane pod Kliszowem. Na tereny dzisiejszej południowo-wschodniej Polski Karol XII skierował korpus pod dowództwem gen. Magnusa Stenbocka, który 17 listopada 1702 r. zajął Rzeszów. Jego zadaniem było nakładanie kontrybucji oraz niszczenie wsi i miast należących do stronników Augusta II. 28 XII wysłany został oddział 200 dragonów ppłk. Burenskolda w kierunku Leska, z zadaniem pojmania i aresztowania stronnika króla polskiego wojewody wołyńskiego Jana Franciszka Stadnickiego. W liście z 30 XI ppłk Burenskolda przekazał wiadomość gen. Stenbockowi o pojmaniu Stadnickiego i splądrowaniu zamku leskiego (Z. Łakociński -Magnus Stenbcok w Polsce. Przyczynek do historii szwedzkich zdobyczy w czasie wojny północnej, Kraków 1967, str. 50-56). Drugi pobyt Szwedów w Lesku przyniósł mieszkańcom więcej strat. I o tym najeździe jest mowa w kronice cerkwi leskiej, która podaje rok 1701, a faktycznie miał on miejsce w roku 1704.
W sierpniu 1704 roku do Jarosławia przybył gen. Rehnskold, a wkrótce za nim przybył sam król Karol XII. Z Jarosławia wysyłano podjazdy w celu plądrowania dóbr stronników Augusta II, docierały one aż do granicy węgierskiej.
Jeden z takich podjazdów spustoszył i spalił Lesko oraz okoliczne wsie 27 sierpnia 1704 roku (wg relacji J. F. Stadnickiego, [w:] Teki Schneidra 907). W następstwie tego najazdu w mieście wybuchła epidemia, która doprowadziła do śmierci część mieszkańców Leska (kronika cerkwi leskiej mówi o 90 chrześcijanach i 303 żydach). Pozostali opuścili swoje domostwa chroniąc się po wsiach. Zniszczenia były ogromne, o czym świadczy decyzja sejmiku ziemskiego o zwolnieniu miasta Leska z płacenia podatków na okres 8 lat.
Wielka wojna północna trwała jeszcze wiele lat. Działania wojenne przeniosły się na inne tereny Rzeczpospolitej. Kończący ją traktat pokojowy w fińskim mieście Nystad dokonał podziału szwedzkiego. Na jego mocy zyskali wszyscy uczestnicy Ligi Północnej, prócz głównego inicjatora antyszwedzkiego aliansu Augusta II. Inflanty przeszły z rąk Szwecji do tworzącego się imperium rosyjskiego. Polska, która nie zyskała żadnego terytorium, wyszła z wojny skrajnie wyczerpana wieloletnią obecnością na jej terytorium obcych wojsk, wojną domową i klęskami elementarnymi ( nieurodzaje, epidemia dżumy). Rok 1701 jako datę wkroczenia wojsk szwedzkich do Leska podaje tylko cytowana w artykule" Wydobyte ze starej skrzyni" notka z kroniki leskiej. Wszystkie znane źródła oraz opracowania historyczne podają datę 1704 r. (Słownik Geograficzny Królestw Polskiego, t. X, Warszawa 1889, Teki Schneidera, Z. Hendel, O Zamku w Lesku, J. Feldman, Polska w dobie wojny północnej 1704-1709, Kraków 1925,Z.Łakociński, Magnus Stenbcok w Polsce. Przyczynek do historii szwedzkich zdobyczy w czasie wojny północnej, Kraków 1967).
Dokładne informacje na temat historii Leska w dobie wielkiej wojny północnej zostały zawarte w monografii Adama Fastnachta, Dzieje Leska do 1772 roku. Mgr Witold Orłowski
|
