Powojenna apokalipsa bieszczadzka
Dalsze
dzieje bieszczadzkie są powszechnie znane. Były tematem filmów i
powieści. Latem 1944 r. wojska niemieckie i ich węgierscy sojusznicy
opuściły Bieszczady. Zainstalowany przez Stalina nowy rząd Polski
podpisał układ graniczny z ZSRR, ustanawiając granicę polsko -
ukraińską (z USRR) mniej więcej w jej dzisiejszym kształcie, z
pozostawieniem jednakże po stronie radzieckiej tzw. rejonu
dolnoustrzyckiego (m.in. Ustrzyki Dln., Lutowiska, Czarna, Polana,
Chrewt, Teleśnica Oszwarowa). W 1951 r. dokonano pomiędzy ZSRR a Polską
wymiany terenów, w zamian za Sokalszczyznę zwracając Polsce właśnie ww.
rejon Ustrzyk Dolnych.
Już w latach 1944 i 1945 rozpoczęto
przymusowe wywózki do ZSRR ludności ukraińskiej zamieszkującej na
zachód od Sanu. Deportowano całe wioski, dając ich mieszkańcom niewiele
czasu na przygotowanie się do transportu. Konwojentów nie obchodził
przy tym wiek ani stan zdrowia osób przesiedlanych. Licząca na wybuch
nowej wojny (ZSRR z państwami zachodnimi) Ukraińska Powstańcza Armia
walczyła z wojskami NKWD, ale odpowiedziała również terrorem wobec
administracji i ludności polskiej. Przybyłe jednostki Wojska Polskiego,
Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, zwalczając
UPA, też niekiedy stosowały terror i egzekucje miejscowej ludności
wiejskiej, widząc w niej potencjalne zaplecze kadrowe i logistyczne
UPA.
28 marca 1947 r. w przypadkowej potyczce przy szosie
Baligród - Cisna żołnierze UPA zastrzelili gen. broni Karola
Świerczewskiego, ówczesnego wiceministra obrony narodowej. Dokonywał
inspekcji stanu przygotowań do operacji “Wisła”.
W kwietniu i
maju 1947 r. nastąpiło apogeum kryzysu. W ramach akcji “Wisła”
wysiedlono z ziemi bieszczadzkiej ok. 34 tys. osób, czyli praktycznie
prawie wszystkich tamtejszych Rusinów. Wsie były otaczane przez
oddziały WP, mieszkańcy odprowadzani pod silnym konwojem do
najbliższych stacji kolejowych, a zabudowania palone. Ludność cywilną
przesiedlono na przyznane Polsce podczas konferencji w Poczdamie tereny
poniemieckie, a z UPA kontynuowano walkę. Schwytanych lub poddających
się żołnierzy UPA najczęściej rozstrzeliwano. Wkrótce oddziały UPA
wycofały się na Ukrainę radziecką i do Czechosłowacji.
ZAKOŃCZENIE
Dzisiejsze
Bieszczady są już zupełnie inne. Etnicznie prawie bez mniejszości
narodowych, rzadko zaludnione, coraz bardziej nastawiające się na
turystykę. Tylko mapy turystyczne z zaznaczeniem licznych, dziś już
nieistniejących dawnych wsi i przysiółków, wskazują miejsca, w których
... historia aż wyje.
Adam Mickiewicz kiedyś napisał:
“Płomień rozgryzie malowane dzieje,
Skarby mieczowi spustoszą złodzieje ¾
Pieśń ujdzie cało, tłum ludzi obiega;
A jeśli podłe dusze nie umieją
Karmić jej żalem i poić nadzieją,
Ucieka w góry, do gruzów przylega
I stamtąd dawne opowiada czasy.”
(“Konrad Wallenrod” - fragm. “Pieśni Wajdeloty”)
Pamiętajmy
o tym zatrzymując się przy ruinach w Tworylnem i Krywem, na ocalałych
resztkach cmentarzy wiejskich, na zaniedbanych i opuszczonych kirkutach
w Lesku i Ustrzykach Dln., przy Grobie Hrabiny w Siankach.
Usłyszymy wtedy wycie historii. Nie wolno nam jednak dopuścić do tego, aby kiedyś znów została “spuszczona z łańcucha”.
Literatura i in. wykorzystane źródła informacji
- Paweł Jasienica “Rzeczpospolita Obojga Narodów”, cz. II - “Calamitatis Regnum”. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982.
- Janusz Pajewski “Buńczuk i koncerz. Z dziejów wojen polsko - tureckich”. Wiedza Powszechna, Warszawa, 1983.
- Wysłuchana prelekcja historyczna Stanisława Orłowskiego na zakończenie uroczystości odpustowych w Łopience dn. 5.10.2003 r.
- Tadeusz
Andrzej Olszański “Przewodnik Bieszczady dla prawdziwego turysty”
(rozdziały poświęcone historii regionu). Oficyna wydawnicza “Rewasz”,
Pruszków 2004.
- Ludwik Bazylow “Historia powszechna 1789 - 1918”. Książka i Wiedza, Warszawa 1986.
- Jarosław Abramow - Newerly “Nawiało nam burzę”. Wydawnictwo “Styl”, Warszawa 2000.
- Edward
Radziński “Stalin. Pierwsza pełna biografia oparta na rewelacyjnych
dokumentach z tajnych archiwów rosyjskich”. Wydawnictwo “Magnum”,
Warszawa 1996.
- Andrzej Potocki “Bieszczadzkie losy. Bojkowie i Żydzi”. Oficyna Wydawnicza “APLA”, Rzeszów - Krosno 2000.
- “Atlas historyczny świata”. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa 1974.
- Nowa encyklopedia powszechna PWN (wydana w latach 90-tych ub. w.).
- Wielka encyklopedia PWN (aktualnie w toku edycji).
Bieszczady
zarys historii politycznej - pierwsze
tysiąclecie
Bieszczady
zarys historii politycznej - w okresie
przedrozbiorowym
Bieszczady
zarys historii politycznej - pod zaborem
austriackim
Bieszczady
zarys historii politycznej - I Wojna Światowa
Bieszczady
zarys historii politycznej - walki o niepodległość Ukrainy i
Polski
Bieszczady
zarys historii politycznej - okres
międzywojenny
Bieszczady
zarys historii politycznej - powojenna apokalipsa
bieszczadzka
|
