Historia Sokoła

W 1867 roku we Lwowie został powołany do życia Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół". Swoją działalność prowadził przez 71 lat.
W Lesku w 1898 roku powstało z inicjatywy ludzi światłych, pełnych inicjatywy Towarzystwo Leskie, które należało do Okręgu Przemyskiego. Istniało 41 lat.

Jadwiga Szurlej

Rys historyczny na podstawie oryginalnych dokumentów (zachowana pisownia oryginału)

"Towarzystwo Gimnastyczne Sokół" w Lesku zostało zawiązane w roku 1898 z inicjatywy dra Jacka Jabłońskiego, Emila Freidenberga, Ferdynanda Górki, Józefa Bielawskiego, dra Henryka Kłuszyńskiego, Franciszka Janiczkę i Walerjana Zbigniewicza, którzy równocześnie tworzyli Komitet założycielski.
Statut Towarzystwa przedłożono Namiestnictwu we Lwowie w dniu 18 października tegoż roku. Pierwsze Walne Zgromadzenie odbyło się dnia 19 lutego 1899 przy udziale 28 członków. Do Zarządu weszli: Prezes Jacek Jabłoński, zastępca Władysław Dukiet, członkowie: Robert Barański, Ferdynand Górka, dr Henryk Kłuszyński, Otto Janiczek, Mikołaj Krzywowiąza, Marceli Ochęduszko, Jan Paszkiewicz."
(Tzw. Złota Księga w posiadaniu autorki)

"Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Lisku za rok 1899
(Odpis z oryginału -do wglądu - dopisek J.Szurlej)
Z chwilą zawiązania liczyło Towarzystwo 28 członków, w ciągu roku przystąpiło 51 członków, a ubyło 21, z końcem przeszło 58 członków, a w tej liczbie 4 umundurowanych.
Ćwiczenia gimnastyczne odbywały się w tymczasowo wypożyczonej sali, począwszy od 22 marca 2 razy tygodniowo o przeciętnej ilości ćwiczących 4 - w ogóle zaś godzin ćwiczeń było 42. W czasie od 1 lipca do końca września nie odbywały się ćwiczenia z braku sali. Ćwiczenia prowadził do 1 lipca d. Paszkiewicz, z po jego odjeździe d. Górka. Sprawozdanie kasowe wykazuje w przychodach kwotę 509 złr. 20 st. W rozchodach 170 złr. 60 st. I jest ulokowany na książeczkę oszczędności nr 1272 w tutejszym Towarzystwie Zaliczkowym.
Inwentarz Towarzystwa, a mianowicie: przyrządy gimnastyczne, urządzenie lokalu i urządzenie sceny przedstawia wartość 160 złr.Biblioteczka nasz liczy 44 dziełek treści czysto gimnastycznej, 92 dziełek dla teatru amatorskiego i 33 sztuk nut i śpiewników o łącznej wartości 55 złr. W ciągu roku obchodziliśmy uroczyście otwarcie naszego gniazda 14 maja i rocznicę śmierci Kościuszki dn. 11 listopada. Wieczornic urządziliśmy 4, a mianowicie: 14 maja (otwarcie gniazda), 11 listopada (rocznica śmierci Kościuszki), 26 listopada (otwarcie lokalu) i 30 grudnia (wspólny opłatek), a ponadto 4 przedstawienia amatorskie i przyczyniliśmy się w ten sposób znacznie, do ożywienia stosunków lokalnych, a pod względem materialnym, jak na to wskazuje sprawozdanie kasowe, powiększyliśmy nasze fundusze wcale pokaźną sumą, wzbogaciliśmy także nasz inwentarz teatralny i biblioteczkę z dochodów z przedstawień.

Udział naszego Towarzystwa w występach na zewnątrz był następujący i tak:

1. na wspólnym święconym w gnieździe zagórskim dnia 8 kwietnia (12 druhów),

2. w uroczystości poświęcenia kamienia węgielnego i obchodu 10 rocznicy założenia Tow. gimn. "Sokół" w Sanoku dn.28 czerwca (10 druhów),

3. w zlocie okręgowym w Jaworowie dnia 9 lipca (2 druhów),

4. w wieczorku gniazda zagórskiego dn. 16 lipca (8 druhów)

5. wreszcie w wieczornicy urządzonej przez gniazdo zagórskie na pożegnanie swego wiceprezesa d. Krugera (11 druhów)

Posiedzeń Wydziału dla załatwienia spraw bieżących odbyło się 11, zaś skład Wydz. następujący: Dr Jacek Jabłoński prezes, Ludwik Paszkowski zastępca pr., Waleryan Zbigniewicz-sekretarz, Ludwik Dobrucki bibliotekarz, Robert Barański gospodarz, Jan Gajewski, ks. Juljan Jelinek i Marceli Ochęduszko-wydziałowi.
Dla uzupełnienia naszego sprawozdania mamy jeszcze dodać, że w ogólnej liczbie członków jest 10 z Baligroda. Nie ograniczają się oni li tylko do płacenia wkładek. Niezależnie od nas urządzili nabożeństwo w rocznicę śmierci Kościuszki, w uroczystościach i zebraniach naszych biorą często udział. Dzielnym zastępcą Wydziału naszego Towarzystwa w Baligrodzie jest dh Jan Haiman. Oto w krótkości streszczono sprawozdanie nasze za r. 1899.

Sprawozdanie wykazuje bardzo słaby udział ćwiczących, z każdym dniem jednak stosunki pod tym względem się poprawiają i to daje nam nadzieję, że w niedalekiej przyszłości gniazdo nasze stworzy spory zastęp ćwiczących.
Kończymy sprawozdanie serdecznym podziękowaniem dla wszystkich tych, którzy w jakikolwiek sposób Towarzystwu pomoc swoją okazali i usiłowania nasze poparli.
Czołem.

Z Wydziału Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Lisku dn. 20 czerwca 1900 r.
Sekretarz: W. Zbigniewicz
Prezes: dr Jacek Jabłoński

Kiedy szczęśliwie udało się rozpocząć działalność, zaczęli do niego przystępować młodzi mieszkańcy miasta. Byli wśród nich zarówno rzemieślnicy jak i urzędnicy; byli także nauczyciele i ich wychowankowie. Szczególnie dużą aktywność od pierwszych chwil wykazywała miejscowa młodzież, widząc w tym szansę aktywnego spędzenia wolnego czasu.
Zdj. nr 1 Założyciele i sympatycy "Sokoła". Rok wykonania ok.1905 r. Na zdjęciu można rozpoznać kilka osób, a wśród nich: szósty od prawej stoi Władysław Buksztel, nastepny to Robert Barański; siedzą: trzeci od prawej - Ferdynand Moszczeński, szósty - hr. August Krasicki; wśród pozostałych znajdują się członkowie Towarzystwa zamieszczeni w wykazie jak na zdj. nr 2, niestety, nikt nie potrafi ich wskazać.(Liczę na Czytelników)

Na czele organizacji stał prezes, a podlegali mu naczelnicy i przewodniczący oddziałów. Kolejno obowiązki prezesów pełnili: dr Jacek Jabłoński, Bronisław Kachnikiewicz, dr Gustaw Mauthner, wiceprezydent Namiestnictwa Aleksander Śliżyński, Stefan Dworzaczek i Józef Tomasik - adwokat.
Naczelnikami byli: Jan Paszkiewicz, Emil Freidenberg, inż. Mikołaj Maksyś, Stanisław Wala.
Przewodniczącą oddziału żeńskiego była Karolina Śliżyńska, a Naczelniczką oddziału żeńskiego - Janina Migulanka.

Od pierwszej chwili Towarzystwo "Sokół" znalazło w Lesku bardzo korzystne warunki dalszego rozwoju. Działalnością swą wysunęło się na czoło wszystkich Towarzystw polskich. Zarówno Zarząd jak i członkowie gościli u siebie licznych przedstawicieli innych kół, a także sami brali czynny udział w uroczystościach, które były organizowane przez liczne drużyny, mające swoje siedziby na terenie kraju. W roku 1903 Towarzystwo wzięło udział w zlocie Sokolstwa polskiego we Lwowie, w 1904 r. było obecne przy odsłonięciu pomnika Kościuszki w Sanoku, a w 1910 r. w Zlocie Grunwaldzkim w Krakowie. W latach 1911, 1912 i 1913 przedstawiciele w dość licznym składzie wyjechali na zloty doraźne w Samborze, Przemyślu i we Lwowie. W roku 1913 chór Towarzystwa (25 osób) w strojach sokolich uczestniczył pod kierownictwem dha dr Jerzego Pietrzkiewicza w Festiwalu śpiewackim we Lwowie, urządzonym staraniem Związku Polskich Towarzystw śpiewackich i produkował się samodzielnie na scenie Teatru Wielkiego.
W roku 1929 Towarzystwo wzięło udział w zlocie poznańskim. Oprócz tego uczestniczyło we wszystkich uroczystościach narodowych i zlotach, współdziałając z sąsiednimi gniazdami w Sanoku, Zagórzu i Ustrzykach Dolnych.

Licząc się z wybuchem wojny (I światowej) Zarząd Towarzystwa na szereg lat przedtem kładł silny nacisk na wojskowe wyćwiczenie swoich członków w Drużynie Sokolej i Skautowej pod kierownictwem dhów: Mikołaja Maksysia i Antoniego Tympalskiego. W sierpniu 1914 r. przez Lesko przemaszerowały oddziały Legionu Wschodniego, które zasilone zostały zastępem w ilości około 36 druhów, zupełnie do boju wyekwipowanych.

W latach wojennych właściwa praca Sokoła zanika; mimo to Towarzystwo pod przewodnictwem prezesa śp. Aleksandra Śliżyńskiego w dalszym ciągu manifestuje swoje istnienie, podtrzymując wiarę w końcowy, korzystny dla nas wynik strasznych zmagań wojennych. W listopadzie 1918 r. Two. "Sokół" staje się ośrodkiem, koło którego skupia się miejscowe społeczeństwo zagrożone nową wojną, tym razem domową z Rusinami. Około "Sokoła" i jego przewodników organizuje się straż obywatelska dla obrony mienia i życia zagrożonej ludności polskiej, później zaś oddziały wojskowe pod kierownictwem przysłanych tu dla zorganizowania na miejscu siły zbrojnej oficerów, z płk. Wychlińskim na czele. Duszą działalności "Sokoła" w latach wojennych od roku 1914aż do 1922 był I wiceprezes "Sokoła" dh Kazimierz Oborski, wielce zasłużony działacz narodowy na tym terenie, ówczesny naczelnik miejscowego sądu, a późniejszy prezes sądu okręgowego w Sanoku.

Tuż przed wojną zamierzano również ufundować dla gniazda sztandar sokoli i wyłożono na ten cel znaczną kwotę pieniężną. Wskutek wojny ufundowanie sztandaru opóźniło się. Gdy zaś naród Polski uzyskał byt niepodległy, Towarzystwo drogocenny materiał na sztandar sokoli, odpowiednio wyhaftowany, przekazało w darze, stojącemu garnizonem w Sanoku, 2 Pułkowi Strzelców Podhalańskich. Sztandar ten, jako symbol, służy temu pułkowi dotychczas (tzn. do roku 1933 - dopisek autorki).

Rok 1929 Fot. B. Czarnik Lisko

Wyjazd drużyny na zlot poznański. Przed stacją w Zagórzu.
Pierwsza od prawej Franciszka Jodłowska (Zwonarz), obok niej Józefa Horodnicka (Lenart),w pierwszym rzędzie stoją jeszcze: Apolonia Józefczyk (Hac), Jadwiga Swaglowa, Gizela Ochęduszkowa (przewodnicząca), Janina Migulanka (po prawej ręce przewodniczącej). Od lewej stoją: Helena Ogonowska, Janina Wojnarowicz (Hanus), Czesława Szmyd (Buksztel). Z tyłu w drugim rzędzie po prawej Stefania Truszka (Budasz).  




Dwa zdjęcia ze zjazdu "Sokoła" 9.VI.1929 roku w Przemyślu.

Na jednym ćwiczą dziewczęta , na drugim chłopcy. Zdjęcia pokazują, że udział młodzieży był znaczny

Już w pierwszych latach swego istnienia, Towarzystwo uzyskało na własność, dzięki ofiarności miejscowych właścicieli dóbr Leska, hr. Krasickich, piękny plac budowlany w centrum miasta.

Dążność do wybudowania własnego gmachu zaprzątała odtąd stale umysły wszystkich kierowników Towarzystwa i poszczególnych jego członków. Tuż przed samym wybuchem wojny (ok. 1913 r. - dopisek autora) mając plac budowlany oraz fundusz gotówkowy około 15 tysięcy koron, Towarzystwo zamierzało przystąpić do budowy gmachu Sokoła. Zamierzenia te jednak zniweczyła wojna - fundusz budowlany uległ niemal zupełnej dewaluacji. Gromadzenie funduszy na cele budowy zapoczątkowano na nowo dopiero w roku 1924, tj. z chwilą stabilizacji waluty. Pod światłym i ofiarnym kierownictwem śp. Druha Aleksandra Śliżyńskiego, miejscowego burmistrza miasta, który bezdomnemu Towarzystwu użyczał przytułku przez długi szereg lat w salkach Magistratu miasta Leska, doprowadzono do tego, że w ciągu sześciu zaledwie lat zebrano fundusz na budowę w wysokości ok. 16 tys. zł. Nie było, niestety, dane śp. Aleksandrowi Śliżyńskiemu doczekać urzeczywistnienia marzeń pracowitego swojego żywota. W maju 1930 roku, po krótkiej chorobie, przeniósł się ten dla "Sokoła" w Lesku tak bardzo zasłużony jego przywódca, do Wieczności.

Uroczystego poświęcenia kamienia węgielnego dokonał druh ks. Mikołaj Orłowski. Dzieło to powstało dzięki ofiarnej pracy druha dra Jerzego Pietrzkiewicza, adwokata w Sanoku, który swoją niespożytą energią i wprost z samozaparciem się, od samego początku propagował myśl w kierunku natychmiastowego przystąpienia do budowy gmachu. Jemu też i jego zapobiegliwości w zdobyciu kredytów na budowę zawdzięcza Towarzystwo doprowadzenie dzieła do końca, gdyż nie tylko wspierał wszelkie poczynania "Sokoła" swą czynną radą i pracą, ale także częstokroć przyczyniał się z pomocą materialną, a nawet poważniejszymi datkami pieniężnymi. Ze strony Towarzystwa otrzymał za to serdeczne podziękowania.

Do dzieła budowy "Sokoła" przyczyniło się również miejscowe społeczeństwo przez wydatną pomoc pieniężną, a przy czynnej współpracy druhów: Stanisława Jankiewicza - wiceprezesa "Sokoła" i przedstawiciela mieszczaństwa, a zarazem wice burmistrza miasta Leska, Maurycego Ochęduszki, Kazimierza Szwagla, Franciszka Domaradzkiego i wielu, wielu innych, przy poparciu finansowym Rady Nadzorczej i Dyrekcji Towarzystwa Zaliczkowego w Lesku z pp. Augustem hr. Krasickim i dyr. dr Józefem Tomasikiem na czele oraz dzięki życzliwości i obywatelskiemu stanowisku Dyrekcji Kasy Oszczędności miasta Sanoka, w osobach pp. Feliksa Gieli i Kazimierza Michalskiego. Na gmachu ciążył dług w wysokości ok. 36 tys. zł., którego spłatę rozłożono na dłuższy okres czasu. Dług ten spłacało Towarzystwo z dochodów czerpanych z wynajmu mieszkań.
Budowa zaczęta w roku 1930 ukończona została szczęśliwie w roku 1931.

W sprzyjających dla Sokolników latach, przy tutejszym Sokole rozwijała się bardzo intensywnie idea przysposobienia wojskowego. Gdy praca z przyczyn od Druhów niezależnych nie mogła być kontynuowana, Towarzystwo oddało się pracy na polu sportowym i kulturalnym. Była to jedna z form obywatelskiej pracy społecznej dla samokształcenia, utrzymania polskości i podnoszenia sprawności fizycznej młodych. Do czasy I Wojny światowej prowadzono też ćwiczenia i uczono musztry wojskowej.
W okresie międzywojennym Towarzystwo prowadziło ćwiczenia gimnastyczne zwyczajne, ale też zlotowe w oddziale żeńskim i męskim, w rozmiarach, na jakie pozwoliły warunki i z tęsknotą oczekiwało lepszych dla rozwoju idei sokolej czasów, z wiarą w lepsze dla Narodu i Państwa jutro.
W dniu 13 sierpnia 1933 r., dla uczczenia 35-lecia istnienia Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Lesku, uroczyście poświęcono budynek Sokolni.

Jadwiga Czyżewicz-Szurlej