 Każdy, kto idzie przez leskie Planty, mija żelazny płotek, za którym wśród zieleni i kwiatów wznosi się kamienny postument. Wysoko znajduje się błękitno - biała figura Matki Boskiej, ponad którą umieszczony jest jeszcze ładnie wygięty daszek, chroniący ją od deszczu i śniegu. Figura stoi od dawien dawna, teraz już od 154 lat. Nikt nie może pamiętać, jak pierwotnie wznoszono ten obiekt kultu religijnego. Ale wiadomo to z zapisów i tzw. ikonografii.
Figurę ufundowali hrabia Edmund Krasicki i jego małżonka Maria Aniela z Brzostowskich Krasicka w 1848 roku.
Dwa lata wcześniej w zaborze austriackim wybuchło powstanie chłopskie. Rabacja ta pod wodzą Jakuba Szeli obróciła się przeciwko właścicielom ziemskim. Wielu przedstawicieli arystokracji straciło życie wśród bestialskich poczynań podburzonych chłopów. Zdarzenia te zwane są rzezią galicyjską. Zagrożeni byli także właściciele Leskiego Zamku, ale uratowali się szczęśliwie. Kapliczka miała być wotum dziękczynnym. Czas budowania - rok 1848 to Wiosna Ludów. Powiew wolności przetoczył się przez Europę Zachodnią, dotarł do zaboru austriackiego i wzbudził polskie nadzieje niepodległościowe. Edmund Krasicki był dowódcą utworzonej wówczas Gwardii Narodowej, a w działania zaangażowało się kilku mieszczan leskich. Wśród takich nastrojów powstała figura usytuowana na tzw. Małym Rynku. Poprzednio był to plac targowy, który zaczęto wtedy porządkować i przekształcać w Planty.
Pierwszym ikonograficznym dokumentem istnienia figury jest odręczny rysunek wykonany około 1880 roku przez Melanię Krawczykiewicz, pochodzącą z rodziny starosty leskiego Emila Krawczykiewicza. Na tym staromodnym rysunku, wykonanym drobnymi kreseczkami, w trzydzieści parę lat po ufundowaniu, figura stoi na postumencie z głazów piaskowcowych. Znajduje się ona wśród wyrośniętych już drzew, za drewnianym ogrodzeniem w narożu Plant. Na zapleczu znajduje się niski budynek, później podwyższony (dziś mieści się tam sąd). W dalszym tle figury, w uproszczonej perspektywie przedstawione są narożne budynki, a w głębi kościół z niską, nie podwyższoną jeszcze wieżą.
Dalsze zmiany na Plantach i zmiana figury Matki Boskiej odbyły się około 1900 roku. Wystawiono wtedy pomnik Tadeusza Kościuszki, do czego walnie przyczynił się przedsiębiorca leski Robert Barański (junior). Ciosy piaskowcowe na obelisk Kościuszki pochodziły z kamieniołomów Barańskiego na Glinnem. Z podobnego ciosu wykonano nowy wysmukły postument do figury Matki Boskiej, który ustawiono w bardziej centralnej części Plant. Obróbkę bloków piaskowcowych i ich ustawienie wykonali lescy kamieniarze: Gier (ojciec) i jego syn Wincenty Gier. Na kamiennej podstawie do figury Matki Boskiej umieścili oni zapis dotyczący pierwotnej i nowej budowy. "Fun 1848. Odn 1902" (Fundowano 1848, odnowiono 1902), a niżej wykuli także swoje nazwisko. Ślady tego zapisu są do dzisiaj widoczne na tylnej ścianie cokołu. Na nowym postumencie ustawiono nową figurę, a stary postument rozebrano. Stara figura Matki Boskiej przeniesiona została wówczas do niszy na frontowej ścianie dzwonnicy, gdzie znajduje się do dzisiaj. Kamieniarze lescy nie zajmowali się rzeźbą figuralną. Toteż nową figurę (odlew gipsowo - cementowy) zakupiono poza Leskiem, być może we Lwowie. Nie wiadomo też, czy miała ona polichromię.
Ówczesny wygląd Plant widoczny jest na trzech kartkach pocztowych (widokówkach), tworzących razem panoramę Plant (Placu 3 Maja) wydanych "Nakładem handlu R. Barańskiego w Lisku". Na tych kartkach figura Matki Boskiej otoczona jest już płotkiem metalowym z dość prostych żelaznych sztachet. Płotek wykonany był w warsztacie Juliana Jankiewicza, powstańca z 1863 roku, a później w czasach I wojny światowej burmistrza Leska. Zbiór trzech widokówek pochodzi od rodziny Stanisława Jankiewicza, restauratora. Jedna z kartek była wysyłana i ma zapiski z datą 1910 roku. Fotografie do tych kartek wykonano więc po 1902, a przed 1910 rokiem. Oryginały tych widokówek znajdują się w zbiorach Józefa Budziaka.
W latach trzydziestych ubiegłego wieku został wykonany i ustawiony nowy, większy i piękniejszy płotek z żelaznych sztachet, połączonych i ozdobionych specjalnie giętymi i żelaznymi elementami. Te wykonane zostały w tym samym warsztacie, ale już u Adama Jankiewicza.
Przez lata mieszczanie czyścili i odnawiali figurę Matki Boskiej. Malowali powierzchnię wielokrotnie i jest tam kilka warstw farb olejnych. Nie robili tego konserwatorzy, a mieszczanki, te, które lepiej władały pędzlem. Przy którejś kolejnej odnowie, w nowszych już czasach, pomalowano także cały cokół z piaskowca. Gdyby to było dawniej, za czasów Roberta Barańskiego, na pewno nie pozwoliłby na to, gdyż on, przedsiębiorca i znawca branży kamieniarskiej dobrze wiedział, że kamienia się nie maluje. Obecnie, przystępując do konserwacji tego zabytku należałoby cokół ten koniecznie omłotkować (oczyścić z farb). Znajdą się w Lesku tacy rzemieślnicy, którzy potrafią to zrobić. Trzeba przy tym zachować szczególną staranność wokół miejsca zapisu dat i nazwiska kamieniarzy, aby ich nie zatrzeć. Powierzchnię piaskowca można by ewentualnie zakonserwować specjalnym lakierem. Co zaś dotyczy samej figury, to ponieważ ma ona tyle warstw farb olejnych na podłożu gipsowo - cementowym, renowacje powinni zrobić fachowi konserwatorzy; takich w Lesku nie ma. Najbliżej są w Sanoku konserwatorzy sanockich muzeów. Wtedy figurę można by pomalować tradycyjnymi kolorami, ale nowoczesnymi, odpornymi farbami.
Specjalną też uwagę należy poświęcić herbom fundatorów oraz tablicy. Na frontowej ścianie postumentu znajduje się tablica z czarnego marmuru z wyrzeźbionym napisem : "Królowo Korony Polskiej módl się za nami". Litery są złocone. Za czasów okupacji niemieckiej napis został częściowo zniszczony przez nacjonalistycznie nastawionych Ukraińców, którzy nie mogli ścierpieć tego patriotycznego polskiego napisu i wydrapywali słowa "Korony Polskiej". Gdy napis był umieszczany na tablicy w 1848 roku, Polska była pod zaborami, a słowa "Korona Polska" nawiązywały do niepodległej Jagiellońskiej Rzeczypospolitej - Polski Obojga Narodów, składającej się z Korony i Litwy. Zarówno cały napis, jak i zadrapania, należałoby przy renowacji starannie zachować na wieczną rzeczy pamiątkę o zdarzeniach historycznych.
W bieżącym 2002 roku mija 100 lat od odnawiania figury w 1902 roku. Powyższy artykuł przynajmniej częściowo przypomina losy tego zabytku. 
Bolesław Baraniecki
Warszawa, 4.02.2002 r.
|
